„Dostrzec, zrozumieć, ocalić”

Wspólna mapa pamięci i przyszłości domów przysłupowych

Fundacja Dolina Domów Przysłupowych zaprasza właścicieli, mieszkańców i sympatyków regionu do udziału w projekcie „Dostrzec, zrozumieć, ocalić”. To praktyczny program rozpoznania i ochrony unikalnej architektury przysłupowej w Szklarskiej Porębie i Świeradowie-Zdroju – kurortach wpisanych do rejestru zabytków jako zabytkowe układy urbanistyczne. Naszym celem jest zbudowanie solidnej bazy wiedzy i narzędzi, które realnie pomagają remontować z poszanowaniem tradycji, a zarazem ułatwiają sięganie po środki na prace konserwatorskie.

Na czym budujemy

W 2024 r. zrealizowaliśmy projekt „Cyfrowy Katalog i Kreator Architektury Regionalnej” – dostępny na www.wzorniksudecki.com. To nowoczesne narzędzie dla inwestorów i architektów: przykłady dobrych rozwiązań, kompletne obiekty, a nawet zeskanowane w 3D detale, gotowe do użycia w programach projektowych. Równolegle pokazaliśmy wystawę „Jeden dom – wiele twarzy” z cyklu Szklarska, dziewczyna z charakterem, która opowiadała o domach przysłupowych – od świetności, przez degradację, po współczesne interpretacje.

Dlaczego teraz

Przez dekady – od PRL, przez transformację, po boom deweloperski – wiele domów przysłupowych zniknęło albo zostało przebudowanych w sposób zacierający ich charakter (izba zrębowa, ściana ryglowa, „przysłupy”). Wciąż brakuje wiedzy i praktycznych wskazówek, a część obiektów pozostaje niezidentyfikowana – ukryta za tynkami, w bocznych dzielnicach, poza rejestrami. Bez rzetelnej dokumentacji trudno planować ochronę i pozyskiwać finansowanie.

Co zrobimy w projekcie

1) Przygotowanie merytoryczne i organizacyjne
Powstaną: harmonogram działań, narzędzia do dokumentacji (karty/formularze, wytyczne fotograficzne, opisy techniczne) oraz program rekrutacji i szkolenia wolontariuszy do pracy w terenie.

2) Inwentaryzacja domów przysłupowych
Zespół i wolontariusze będą identyfikować i opisywać obiekty w Szklarskiej Porębie i Świeradowie (Czerniawa). Dla każdego domu wykonamy zdjęcia (zewnętrzne i – za zgodą – wewnętrzne), zbierzemy podstawowe informacje (czas powstania, historia, stan, cechy), poszukamy materiałów archiwalnych. 6 wolontariuszy pod okiem koordynatorów, w trakcie 20 dni pracy, udokumentuje ok. 200 obiektów. Każdy dzień zamkniemy wspólnym podsumowaniem i weryfikacją materiału.

3) Cyfrowa baza domów przysłupowych
Opracujemy bazę danych (opisy, fotografie, lokalizacje, informacje techniczne) i opublikujemy ją online w przejrzystej formie – jako osobną zakładkę platformy internetowej „Mapa domów przysłupowych”.

4) Interaktywna mapa
Udostępnimy mapę cyfrową domów przysłupowych – z wizualizacją rozmieszczenia, opisami i zdjęciami. Ważne: mapa pozwoli dodawać nowe lokalizacje przez użytkowników. To dynamiczne narzędzie, które może się rozszerzać na kolejne miejscowości.

5) Film dokumentalny „Dostrzec, zrozumieć, ocalić”
Pokaże proces projektu: teren, rozmowy z mieszkańcami i ekspertami, wagę architektury przysłupowej dla tożsamości regionu. Film zostanie zaprezentowany na premierze, a potem udostępniony online do celów edukacyjnych.

6) Upowszechnienie rezultatów
Promocja katalogu, mapy i filmu w mediach Fundacji, współpraca z lokalnymi instytucjami i mediami, zachęcanie mieszkańców i turystów do zgłaszania obiektów oraz dzielenia się archiwaliami.

Co z tego mają właściciele domów?

• Widoczność: obecność w katalogu i na mapie to pierwszy krok do uznania wartości domu przez instytucje finansujące remonty.
• Merytoryka: otrzymują Państwo wsparcie w interpretacji cech zabytkowych i wskazówki, jak nie stracić charakteru podczas prac.
• Dokumentacja: rzetelne zdjęcia i opis stanu to podstawa do wniosków i konsultacji konserwatorskich.
• Współdecydowanie: publikujemy zakres informacji wyłącznie za zgodą właściciela; szanujemy prywatność i rytm życia domowników.
• Wspólnota: dołączenie do sieci osób dbających o krajobraz kulturowy wzmacnia pozycję mieszkańców w rozmowach z samorządem i inwestorami.

Zapraszamy na premierę filmu i rozmowę z ekspertami
25.10.2025 (sobota), godz. 16:30 – 4 Peron, Szklarska Poręba.

W programie:

• Elżbieta Lech Gotthardt (Stowarzyszenie Dom Kołodzieja) – skąd i jak pozyskiwać środki na renowację;
• Darek Borkowski (Ruinersi) – praktyczne metody remontów: estetyka, paroprzepuszczalność, rozsądne koszty;
• Małgorzata Maszkiewicz (Fundacja) – o unikatowości formy przysłupowej i jej znaczeniu dla turystyki jakości.
  Kto za tym stoi

Projekt koordynuje Małgorzata Maszkiewicz – założycielka i prezeska Fundacji, autorka wielu działań edukacyjnych i społecznych na rzecz dziedzictwa. Prace terenowe z wolontariuszami poprowadzi Bartosz Kijewski (Stowarzyszenie Flins, Świeradów-Zdrój) – doświadczony organizator projektów w Sudetach. Fundacja współpracuje z konserwatorami, architektami i rzemieślnikami po obu stronach granicy, łącząc wysoką jakość merytoryczną z praktycznym podejściem.

Dołącz – pomóż nam „dostrzec, zrozumieć i ocalić”

Jeśli są Państwo właścicielami domu przysłupowego (lub podejrzewają, że „pod tynkiem coś jest”), prosimy o kontakt i zgodę na zewnętrzną dokumentację fotograficzną; wnętrza tylko, jeśli to możliwe i wygodne. Mile widziane archiwalne fotografie, historie rodzinne i wskazówki „gdzie szukać dalej”. Zapewniamy szacunek dla prywatności, RODO, kopie materiałów i terminowość.

Aktualne informacje i efekty działań publikujemy na www.dolinadomowprzyslupowych.com  oraz w kanałach Fundacji na Facebooku..
Wspólnie rozpoznamy zasób, pokażemy jego wartość i damy mu realną szansę na dobrą opiekę oraz finansowanie remontów. Bo dziedzictwo przysłupowe to nie „problem do ukrycia”, lecz atut, który – mądrze użyty – buduje markę miejsca, jakość przestrzeni i dumę mieszkańców.